es | eu

聲gel Mart璯ez Baigorri

ERREFERENTZIA KODEA

ES/NA/AACF/6/225

IZENBURUA

聲gel Mart璯ez Baigorri

MUTURRETAKO DATAK

1900-2019

DESKRIBAPEN MAILA

Funtsa

BOLUMENA

43 dokumentu

63 liburu

62 dokumentu digital

EKOIZLEA

聲gel Mart璯ez Baigorri

ERAKUNDEAREN HISTORIA

聲gel Mart璯ez Baigorri Lodosan (Nafarroa) jaio zen 1899ko urriaren 2an. 18 urterekin Jesusen Lagundian sartu zen, eta ikasketak egin zituen Loiolan (Gipuzkoa), O鎙n (Burgos), Las Palmasen (Kanariak) eta Urdu鎙n (Bizkaia). 1931n II. Errepublika aldarrikatu ondoren, Jesusen Lagundia desegin zuen estatuak, eta teologia-ikasketak Belgikan jarraitu behar izan zituen. Hantxe hasi zitzaizkion agertzen urdaileko minak, bizitza osoan zehar izan zituenak.

1936an Granadara (Nikaragua) destinatu zuten, jesuiten Erdialdeko Amerikako probintziaordetzara. 1936 eta 1946 artean literaturako irakaslea izan zen Granadako Colegio Centroamericano ikastetxean, eta abangoardia literarioarekin harremanetan jarri zen (Jos Coronel Utrecho, Pablo Antonio Cuadra, Joaqu璯 Pasos...). Aldi berean, haren lanak eragina izan zuen Nikaraguako poeta handiengan, hala nola Ernesto Cardenal, Carlos Mart璯ez Rivas, Ernesto Guti廨rez, Carlos Mej燰 S嫕chez edo Fernando Silvarengan.

Hainbat gaitz zituela eta, ebakuntza larri batzuk egin behar izan zizkioten New Orleansen eta Texasen; han idatzi zuen 聲gel en el pa疄 del 縵uila lana. Hamazazpi ebakuntza egin zizkioten bere bizitzan zehar.

1948 eta 1954 artean filosofiako irakaslea izan zen El Salvadorreko San Jos de la Monta鎙 seminarioan. Handik, Mexikora igaro zen 1954 eta 1961 bitartean, non Iberoamerikako Unibertsitateko Giza Zientzietako dekanoaren kargua bete zuen eta harremanetan jarri zen erbesteratutako poeta espainiar batzuekin: Manuel Altolaguirre, Le鏮 Felipe, Emilio Prados eta Luis Cernuda. Nikaraguara itzulita, 1962an, Erdialdeko Amerikako Unibertsitatean (UCA) lan egin zuen, 1971n hil zen arte. Luzaroan egon bazen ere Erdialdeko Amerikako lurretan, bere jaioterriarekin oso lotuta sentitzen zen.

XX. mendeko espainiar poeta erlijioso garrantzitsuenetakotzat jotzen da. Bere lan poetikoa dozenaka tituluk osatzen dute, besteak beste: Romance del mantel de bodas (1938), R甐 hasta el fin (1951), 聲gel en el pa疄 del 縵uila (1954), Cumbre de la Memoria (1954), Dios en blancura (1960), El mejor torero (1961), Sonetos irreparables (1964), En la sonrisa del 嫕gulo, Nicaragua canta en m (1968), 臆bol de Navidad (1971).

HISTORIA ARTXIBISTIKOA

2018ko azaroan, Lodosako Udalaren bitartez, lehen harremanak izan ziren 聲gel Mart璯ez Baigorri poetaren familiaren eta Nafarroako Gobernuko Kultura Departamentuko ordezkarien artean. Bilera horietan agerian gelditu zen familiak asmoa eta nahia zuela Nafarroako Gobernuari emateko ilobek gordetzen zuten dokumentazioa, poetaren obrarekin lotutakoa, bai eta Nikaraguako erakundeekin beharrezko kudeaketak egiteko ere herrialdean jasoa egon zitekeen obra eta dokumentazio guztia biltzeko, poeta han bizi izan baitzen luzaroan eta, ondorioz, han idatzi baitzituen literatura-lan gehienak.

Harreman horien emaitza 2021ean gauzatu zen, orduan jaso baitzuen Nafarroako Artxibo Garaikideak poetarekin eta familiak kontserbatutako obrarekin lotutako hainbat dokumentazio.

EDUKIA

Jasotako dokumentazioaren zati handi bat da poetaren familiak, bereziki Jess M Mart璯ez Patern壾n ilobak, urteetan zehar gorde zuena.

Jasotako materialen artean, bere zenbait lanen lehen argitalpenak nabarmentzen dira: 聲gel en el pa疄 del 縵uila, Dios en blancura, Sonetos irreparables, etab. Horietako batzuek familiari eskuz idatzitako eskaintzak dituzte, hala nola El mejor torero eta Desde el tiempo del Hombre.

Era berean, dohaintzan Imprenta del 聲gelen bi ale daude, egileak berak mekanografiatutako kopiak, inguruko pertsonei oparitzen zizkienak. Kasu honetan Rosamaria Paascheri (Rosamar燰 Alegr燰 ezkon aurretik) dohaintzan emandakoak dira. Hark aita Emilio Del R甐 Maesori laga zizkion, eta eskuz idatzitako bi poema dituzte.

Halaber, inbentarioan daude aita 聲geli hurbileko lagun zituen autoreek eskainitako lan batzuk, besteak beste Juan Bautista Bertr嫕 jesuitak eta Josep Maria L鏕ez-Pic鏦 eskainitakoak.

Nabarmentzekoak dira, zalantzarik gabe, poetak familiari bidalitako gutunak, non aita 聲gelen bizitzaren arrastoa aurki baitaiteke, bai eta bere anai-arrebekin eta ilobekin izan zuen hurbiltasuna ere.

Garrantzi handikoak dira Poes燰s Completas editatzeko Emilio Del R甐ren prestakuntza-koadernoak. Aita 聲gel hil zenean, Erdialdeko Amerikako Unibertsitateko (UCA) errektoreek Del R甐 deitu zuten 1972an, poetaren literatura-lana bildu eta ordenatzeko. Del R甐k Erdialdeko Amerikako Unibertsitatean (UCA) kontserbatutako materialak hautatu eta bildu zituen, bai eta poetaren familiak Espainian gordetakoak ere, batez ere Jess M Mart璯ez Patern壾n ilobak eta haren emazte Magdalenak gordetakoak. Beste pertsona batzuek kontserbatutako materialak ere bildu zituen, eta harrezkero harreman berezia izan zuen haiekin guztiekin. Harreman hori Emilio Del R甐ren gutunetan ikus daiteke. Hori guztia jasota utzi zuen Managuako La Prensa egunkarian argitaratutako artikulu batean, Misi鏮 cumplida (zeregina burutua) izenburu argigarria duena.

Bildutako ekoizpen-kopuru handiak zaildu egin zuen, neurri handi batean, poesia osoa argitaratzeko aukera; 1981. urtera arte ez zen editatu Poes燰s completas, Emilio Del R甐ren beraren bultzadarekin. Urte batzuk lehenago, 1978an, haren poemen hautaketa bat argitaratu zuen Juan Bautista Bertr嫕 jesuitak, 聲gel pose獮o izenburupean.

Emilio Del R甐 jesuitak lan ikaragarri hori guztia 20 koaderno mekanografiatutan bildu zuen; eskuz idatzitako ohar ugari dituzte gainera. Koaderno horiek Valladoliden argitaratutako Poes燰s completas lanaren 3 liburukietan txertatu ziren. Zalantzarik gabe, aita 聲gelek 50 urte baino gehiagoan idatzitako literatura-lanak sistematizatzeko eta aztertzeko egin den lanik handiena izan zen.

Era berean, dohaintzan sartu dira aita 聲gelen lanen ondorengo antologiak eta bildumak: besteak beste, Nafarroako Gobernuak 1999an argitaratutako Obras Completas, aita Del R甐ren lanean oinarrituak; Lodosako Udalak omenaldi gisa 2019an egindako Sonetos irreparablesen berrargitalpena; eta Erdialdeko Amerikako letretako hainbat pertsonalitaterekin (Ernesto Cardenal, Jos Coronel Utrecho, Ignacio Ellacur燰, Carlos Mart璯ez Rivas eta abar) izandako korrespondentziaren hautaketa, Managuako Erdialdeko Amerikako Unibertsitateak 2011n argitaratua, Con el Hijo del hombre. Las cartas izenburupean.

Aita 聲gelek Erdialdeko Amerikan eta, batez ere, Nikaraguan hartu zuen sinesgarritasuna eta ospea adierazten da nazioko egunkari nagusien azalen bidez, hala nola La Prensa eta Novedades de Managua, zeinek bere orrietan 1971n poeta hil zela adierazten baitute, haren figura literarioaren eta gizatiarraren balioa nabarmenduz, bai eta zenbait egilerengan izan zuen eragin eta irakaspen sakona ere, hala nola Ernesto Cardenal, Luis Rocha, Fernando Silva, Jos Coronel Utrecho, Pablo Luis Cuadra... Horiekin harreman estua izan zuen, eta askok aitortu dute haren lanaren zordun direla.

Era berean, gorde dira Nuevo Amanecer egunkariak poeta lodosarrari eskainitako edizio berezien kopiak; hain zuzen ere, bere jaiotzaren mendeurrena zela eta Luis Rochak zuzendutako gehigarri kulturalaren bidez argitaratutakoak. Bitxia bada ere, horietako bat 1999ko abuztuaren 7an argitaratu zen, oker ulertu baitzuten hori zela mendeurrena, eta bestea, berriz, urriaren 2koa da, poetaren jaiotzarekin bat datorrena.

Nafarroako Artxibo Garaikidean jasotako dokumentu-funtsak barne hartzen ditu aita 聲gel hil ondoren egindako zenbait azterlan ere. Horien artean, nabarmentzekoa da 1973an, poeta hil eta bi urtera, M Concepci鏮 Andueza Cejudok Mexikoko Unibertsitate Autonomoan aurkeztu zuen doktorego-tesia; Rosamar燰 Paascheren 聲gel Mart璯ez Baigorri, m疄tico conceptista lana, Nafarroako Gobernuak 1992an argitaratua; eta Emilio Del Riok, Juan Bautista Bertr嫕ek, Ignacio Elizaldek, Magdalena Aguinagak, 聲gel Raimundo Fern嫕dezek, Pilar Aizpnek eta beste zenbaitek hari buruz idatzitako artikuluak.

Halaber, hainbat garaitako argazki-bilduma handi bat sartu da funtsean; horietako asko formatu digitalean daude. Argazki horietan, ageri da lanean Managuako Erdialdeko Amerikako Unibertsitatean eta Mexikoko Iberoamerikako Unibertsitatean izan zituen bulegoetan; Hollywooden, Humprey Bogart eta Shirley Mclainekin batera; eta 1950ean Toledon egindako Idazleen Kongresuan, Luis Rosalesekin, Camilo Jos Celarekin edo Gonzalo Torrente Ballesterrekin batera.

Dohaintza osatzen dute Lodosan, bere jaioterrian, egindako aitortza-ekitaldiei buruzko prentsa-zati batzuek: literatur lehiaketa, bere izena duen liburutegiaren inaugurazioa, bere jaiotetxean oroimenezko hilarri bat jarri zutenekoa, bere irudiaren bustoa egin zutenekoa, eta abar. Bere figurari eskainitako artikuluak ere badaude.

ANTOLAKETA

225 篾GEL MART泩EZ BAIGORRI FUNTSA

  • 225. 01. DOKUMENTU PERTSONALAK
    • 225. 01.01 Argitalpenak
    • 225.01.02 Poesiak eta idazlanak
    • 225.01.03 Argazkiak
    • 225.01.04 Liburutegi pertsonala
    • 225.01.05 Korrespondentzia pertsonala
  • 225. 02 HAREN LANAREN HEDAPENA ETA AZTERKETA
    • 225. 02.01 Bildumak eta antologiak
    • 225.02.02 Haren lanari buruzko azterlanak, doktorego-tesiak eta artikuluak
    • 225.02.03 Haren lana berreskuratzeko eta editatzeko korrespondentzia
  • 225. 03 HAREN FIGURAREN AITORTZA
    • 225. 03.01 Omenaldi eta aitorpen ekitaldiak
    • 225. 03.02 Egunkari zatiak

ESKURATZEKO ETA ERREPRODUZITZEKO BALDINTZAK

Dokumentazioa eskuratzeko eta erreproduzitzeko bete beharko da Artxiboei eta Dokumentuei buruzko apirilaren 4ko 12/2007 Foru Legearen 20. artikuluan ezarritakoa eta Jabetza Intelektualari buruzko Legearen Testu Bategina onartzen duen apirilaren 12ko 1/1996 Legegintzako Errege Dekretuan ezarritakoa.

DESKRIBAPEN INSTRUMENTUAK

Inbentarioa dago Nafarroako Artxibo Garaikidean, eta bertako aretoan kontsulta daiteke.

聲gel Mart璯ez Baigorri